اسراف در قرآن

* و يتيمان را چون به حد بلوغ برسند، بيازماييد! اگر در آنها رشد (کافى) يافتيد، اموالشان را به آنها بدهيد! و پيش از آنکه بزرگ شوند، اموالشان را از روى اسراف نخوريد! هر کس که بى‏نياز است، (از برداشت حق الزحمه) خوددارى کند؛ و آن کس که نيازمند است، به طور شايسته (و مطابق زحمتى که مى‏کشد،) از آن بخورد. و هنگامى که اموالشان را به آنها بازمى‏گردانيد، شاهد بگيريد! اگر چه خداوند براى محاسبه کافى است. (نساء- 6).

* به همين جهت، بر بنى اسرائيل مقرّر داشتيم که هر کس، انسانى را بدون ارتکاب قتل يا فساد در روى زمين بکشد، چنان است که گويى همه انسانها را کشته؛ و هر کس، انسانى را از مرگ رهايى بخشد، چنان است که گويى همه مردم را زنده کرده است. و رسولان ما، دلايل روشن براى بنى اسرائيل آوردند، اما بسيارى از آنها، پس از آن در روى زمين، تعدّى و اسراف کردند. (مائده-32).

* وست که باغهاى معروش [باغهايى که درختانش روى داربست‏ها قرار دارد]، و باغهاى غيرمعروش [باغهايى که نياز به داربست ندارد] را آفريد؛ همچنين نخل و انواع زراعت را، که از نظر ميوه و طعم با هم متفاوتند؛ و (نيز) درخت زيتون و انار را، که از جهتى با هم شبيه، و از جهتى تفاوت دارند؛ (برگ و ساختمان ظاهريشان شبيه يکديگر است، در حالى که طعم ميوه آنها متفاوت مى‏باشد.) از ميوه آن، به هنگامى که به ثمر مى‏نشيند، بخوريد! و حقّ آن را به هنگام درو، بپردازيد! و اسراف نکنيد، که خداوند مسرفان را دوست ندارد! (انعام-141). 

* اى فرزندان آدم! زينت خود را به هنگام رفتن به مسجد، با خود برداريد! و (از نعمتهاى الهى) بخوريد و بياشاميد، ولى اسراف نکنيد که خداوند مسرفان را دوست نمى‏دارد! (اعراف-31).

* و حقّ نزديکان را بپرداز، و (همچنين حق) مستمند و وامانده در راه را! و هرگز اسراف و تبذير مکن. (اسراء- 26).

* و کسى را که خداوند خونش را حرام شمرده، نکشيد، جز بحق! و آن کس که مظلوم کشته شده، براى وليش سلطه (و حق قصاص) قرار داديم ؛ اما در قتل اسراف نکند، چرا که او مورد حمايت است! (اسراء- 33).

* و اين گونه جزا مى‏دهيم کسى را که اسراف کند، و به آيات پروردگارش ايمان نياورد! و عذاب آخرت، شديدتر و پايدارتر است! (طه- 127).

* و کسانى که هرگاه انفاق کنند، نه اسراف مى‏نمايند و نه سخت‏گيرى؛ بلکه در ميان اين دو، حدّ اعتدالى دارند. (فرقان- 67).

* بگو: «اى بنـدگان من که بر خود اسـراف و ستـم کرده‏ايد! از رحـمت خداوند نوميد نشويد که خـدا همه گناهان را مى‏آمرزد، زيرا او بسـيار آمـرزنده و مهربان است. (زمر- 53)

اسراف از ديدگاه نهج البلاغه

 *عدالت اقتصادي امام (ع) آيا به من دستور مي‏دهيد براي پيروزي خود، از جور و ستم درباره امت اسلامي که بر آنها ولايت دارم، استفاده کنم؟ به خدا سوگند! تا عمر دارم، و شب و روز برقرار است، و ستارگان از پي هم طلوع و غروب مي‏کنند، هرگز چنين کاري نخواهم کرد! اگر اين اموال از خودم بود به گونه‏اي مساوي در ميان مردم تقسيم مي‏کردم تا چه رسد که جزو اموال خداست، آگاه باشيد! بخشيدن مال به آنها که استحقاق ندارند، زياده‏روي و اسراف است، ممکن است در دنيا ارزش‏دهنده آن را بالا برد اما در آخرت پست خواهد کرد، در ميان مردم ممکن است گراميش بدارند اما در پيشگاه خدا خوار و ذليل است. هيچ کس مالش در راهي که خدا اجازه نفرمود مصرف نکرد و به غير اهل آن نپرداخت جز آنکه خدا او را از سپاس آنان محروم فرمود، و دوستي آنها را متوجه ديگري ساخت، پس اگر روزي بلغزد و محتاج کمک آنان گردد، بدترين رفيق و سرزنش کننده‏ترين دوست خواهند بود. (خطبه 126- درباره تقسيم بيت‏المال

* سيماي منافقان اي بندگان خدا! شما را به ترس از خدا سفارش مي‏کنم، و شما را از منافقان مي‏ترسانم، زيرا آنها گمراه و گمراه‏کننده‏اند، خطاکار و به خطاکاري تشويق مي‏کنند، به رنگهاي گوناگون ظاهر مي‏شوند از ترفندهاي گوناگون استفاده مي‏کنند، براي شکستن شما از هر پناهگاهي سود مي‏برند، و در هر کمينگاهي به شکار شما مي‏نشينند، قلبهايشان بيمار، و ظاهرشان آراسته است، در پنهاني راه مي‏روند، و از بيراهه‏ها حرکت مي‏کنند، وصفشان دارو، و گفتارشان درمان اما کردارشان دردي است بي‏درمان، بر رفاه و آسايش مردم حسد مي‏ورزند، و بر بلا و گرفتاري مردم مي‏افزايند، و اميدواران را نااميد مي‏کنند، آن‏ها در هر راهي کشته‏اي، و در هر دلي راهي، و بر هر اندوهي اشکها مي‏ريزند، مدح و ستايش را به يکديگر قرض مي‏دهند، و انتظار پاداش مي‏کشند، اگر چيزي را بخواهند اصرار مي‏کننند و اگر ملامت شوند، پرده‏دري مي‏کنند، و اگر داوري کنند اسراف مي‏ورزند. آنها برابر هر حقي باطلي، و برابر هر دليلي شبهه‏اي، و براي هر زنده‏اي قاتلي، و براي هر دري کليدي، و براي هر شبي چراغي تهيه کرده‏اند، با اظهار ياس مي‏خواهند به مطامع خويش برسند، و بازار خود را گرم ساز. (خطبه 185- در وصف منافقان).

* سفارش به ميانه‏روي اي زياد، از اسراف بپرهيز، و ميانه‏روي را برگزين، از امروز به فکر فردا باش، و از اموال دنيا به اندازه کفاف خويش نگهدار، و زيادي را براي روز نيازمنديت در آخرت پيش فرست. آيا اميد داري خداوند پاداش فروتنان را به تو بدهد در حالي که از متکبران باشي؟ و آيا طمع داراي ثواب انفاق‏کنندگان را دريابي در حالي که در ناز و نعمت قرار داري؟ و تهيدستان و بيوه‏زنان را از آن نعمتها محروم مي‏کني؟ همانا انسان به آنچه پيش فرستاده، و نزد خدا ذخيره ساخته، پاداش داده خواهد شد با درود. (نامه 21- باز هم به زياد بن ابيه).

* بازرگانان مردمي آرامند، و از ستيزه‏جويي آنان ترسي وجود نخواهد داشت، مردمي آشتي‏طلبند که فتنه‏انگيزي ندارند، در کار آنها بينديش چه در شهري باشند که تو به سر مي‏بري، يا در شهرهاي ديگر، با توجه به آنچه که تذکر دادم اين را هم بدان که در ميان بازرگانان، هستند کساني که تنگنظر و بدمعامله و بخيل و احتکارکننده‏اند، که تنها با زورگوئي به سود خود مي‏انديشند. و کالا را به هر قيمتي که مي‏خواهند مي‏فروشند، که اين سودجوئي و گران‏فروشي براي همه افراد جامعه زيانبار، و عيب بزرگي بر زمامدار است. پس از احتکار کالا جلوگيري کن، که رسول خدا (ص) از آن جلوگيري مي‏کرد، بايد خريد و فروش در جامعه اسلامي، به سادگي و با موازين عدالت انجام گيرد، با نرخهايي که بر فروشنده و خريدار زياني نرساند، کسي که پس از منع تو احتکار کند، او را کيفر ده تا عبرت ديگران شود اما در کيفر او اسراف نکن.

(نامه 53- به مالک‏اشتر نخعي).

صرفه جویی

در جهان بیش از هشتصد میلیون گرسنه وجود دارد که عامل آن استثمار قدرتمندان و اسراف طبقات غنی و متوسط است ما یا باید گرسنگان را بحال خود واگذاریم تا بمیرند و یا با صرفه جویی حیات آنان را برگردانیم البته در کنار مبارزه با مستکبران. علی علیه السلام فرمود: قناعت و صرفه جویی سرمایه ای تمام نشدنی است. (غررالحکم). 

بابد بدانیم که صرفه جویی به معناب بخل نیست بلکه استفاده به حد نیاز و دوری از زیاده روی و اسراف است. با کمی دقت در می یابیم که صرفه جویی عامل سلامتی بدن است زیرا بیشتر امراض از پرخوری است، عامل تعاون و انسان دوستی و انفاق به دیگران است، عامل مقاومت در برابر تهدیدات دشمن و رسیدن به خودکفایی است.

اگر هر نفر در روز یک تومان پول و یا به اندازه یک تکه نان یا به اندازه یک قاشق غذا صرفه جویی کند آ«وقت است که میلیونها گرسنه به نوائی می رسند.

باید دانست که صرفه جویی دارای ابعادی است صرفه جویی در عمر، صرفه جویی در مال، صرفه جویی در بیت المال و اموال عمومی، صرفه جویی در غذا و ... بیاییم سفارش حضرت علی (ع) به فرزندش امام حسن (ع) را برنامه زندگی خود قرار دهیم که فرمود: پسر جان در مصرف میانه رو باش و از اسراف دوری گزین. (نهج البلاغه، نامه 31).

البته اگر بخواهیم در صرفه جویی موفق باشیم باید در زندگی برنامه داشته باشیم امام فرمود: دعای افراد ولخرج مستجاب نمی شود ما می توانیم الگوی مصرف خود را در زندگانی علی علیه السلام و ائمه معصومین پیدا کنیم بیشترین تلاش و کمترین برداشت سیره آن بزرگواران بوده است. 

(منبع: همراه با نماز / محسن قرائتی / صفحات 137- 136)

 اسراف

دوست ندارد. بزرگترین اسراف هدر دادن عمر و جوانی و ظلم به خود است. اسراف گناه است و باید بدانیم که دور ریختن نصف لیوان آب نیز اسراف است. دور انداختن هسته خرما نیز اسراف است. اگر جلوی اسراف رد دنیا گرفته شود و هر انسانی به مقدار نیاز واقعی مصرف کند در جهان گرسنه و برهنه ای وجود نخواهد داشت.

در قرآن می خوانیم که از خوردنیها و آشامیدنیها استفاده نمایید؛ ولی اسراف نکنید ما در زندگی خود اسرافهای زیادی مرتکب می شویم. در لباس و مسکن در خوراک و مرکب ولخرجی های زیادی می شود که باید جلوی آنها گرفته شود. در حدیث می خوانیم: کسانی که منتظر حکومت عادلانه حضرت مهدی (عج) هستند خود را برای زندگی بسیار ساده و دور از تجملات و اسراف کاریها آماده نمایند که مهدی (عج) از همه این مصرفها جلوگیری جدی خواهند فرمود. یکی از سوالهایی که در قیامت از انسان می شود درباره درآمد و مصرف کردن است که از کجا آوردی؟ و در گجا خرج کردی؟ بنا بر این به فرض که انسان دارای درآمد زیادی باشد حق هرگونه مصرف ندارد. پیامبران بزرگ به اسراف کنندگان اجازه مصرف بیش از حد نمی دادند و مسرفین ناراحت شده و می گفتند چرا نمی گذارید ما در اموال خودمان به طور دلخواه تصرف کنیم؟ و چرا مانع آزادی در مصرف ما هستید؟ نمونه این صحه را ما در قرآن می خوانیم که به حضرت شعیب می گفتند: آیا نماز تو مانع آزادی مصرف ما می شود؟ یکی از حرفهای انبیا در برابر طاغوتها، مخالفت آن بزرگوران در برابر اسراف کاریهای آنان بود و امروز نیز در برابر میلیونها انسان گرسنه پادشاهان و روسای جمهوری و طاغوتیان بزرگترین اسرافها را مرتکب می شود.   

                                                                 (منبع: همراه با نماز / محسن قرائتی / صفحات 187- 186)